Εντγκάρ Μορέν: «Η κρίση μας κάνει να αναρωτηθούμε για τον τρόπο ζωής και τις πραγματικές ανάγκες μας»

Τι είναι ο εγκλεισμός; Και πώς τον βιώνετε;

Η εμπειρία του κατ’οίκον διαρκούς περιορισμού που επιβάλλεται σε ένα έθνος είναι μια πρωτόγνωρη, πρωτοφανής, εμπειρία. Ο εγκλεισμός στο γκέτο της Βαρσοβίας επέτρεπε την εκεί κυκλοφορία των κατοίκων. Ο εγκλεισμός, όμως, του γκέτο προετοίμαζε το θάνατο και ο εγκλεισμός μας αποτελεί προστασία της ζωής.
Άντεξα τον εγκλεισμό σε προνομιακές συνθήκες, καθώς ζω σε ισόγειο διαμέρισμα με κήπο, όπου μπορώ στον ήλιο να χαίρομαι την άφιξη της άνοιξης, καλά προστατευμένος από τη Sabah, τη σύζυγό μου, με ευγενικούς γείτονες που μας προμήθευαν τα είδη πρώτης ανάγκης, με τους οικείους μου, τα αγαπημένα μου πρόσωπα, τους φίλους μου, σε επικοινωνία, και με τον Τύπο, το ραδιόφωνο ή την τηλεόραση, να μου ζητούν να δώσω τη διάγνωσή μου, το οποίο έκανα μέσω Skype.

Γνωρίζω, ωστόσο, εξαρχής, ότι αυτοί που συνωστίζονται σε μικρές κατοικίες, δεν μπορούν να αντέξουν το συνωστισμό, ότι οι μοναχικοί και, κυρίως, οι άστεγοι είναι θύματα του εγκλεισμού.

Ποιες είναι οι δυνητικές συνέπειες ενός παρατεταμένου εγκλεισμού;

Γνωρίζω ότι ο διαρκής εγκλεισμός θα βιώνεται όλο και περισσότερο ως εμπόδιο. Τα βίντεο δεν μπορούν να αντικαταστήσουν επί μακρόν την έξοδο στον κινηματογράφο, οι ταμπλέτες δεν μπορούν να αντικαταστήσουν επί μακρόν τις επισκέψεις στο βιβλιοπώλη. Τα Skype και Zoom δεν προσφέρουν σαρκική επαφή, το κουδούνισμα του ποτηριού που τσουγκρίζουμε. Το σπιτικό φαγητό, ακόμη και εξαιρετικό, δεν καταστέλλει την επιθυμία για εστιατόριο. Οι ταινίες ντοκιμαντέρ δεν καταστέλλουν την επιθυμία να επισκεφτούμε τοπία, πόλεις και μουσεία, δεν αφαιρούν την επιθυμία να ξαναβρεθούμε στην Ιταλία και την Ισπανία. Ο περιορισμός στο αναγκαίο δίνει τη δίψα, επίσης, για το περιττό.

Ελπίζω ότι η εμπειρία του εγκλεισμού θα μετριάσει την καταναγκαστική μανία για διαρκή κίνηση, την απόδραση που κάνουμε στην Μπανγκόκ, για να μεταφέρουμε αναμνήσεις, προς περιγραφή στους φίλους. Ελπίζω, επίσης, ότι θα συμβάλει στη μείωση του καταναλωτισμού, δηλαδή της καταναλωτικής δηλητηρίασης και της υπακοής στα διαφημιστικά κίνητρα, υπέρ των υγιεινών και εύγευστων τροφίμων, των ανθεκτικών προϊόντων, πολλαπλών χρήσεων. Ωστόσο, θα χρειαστούν άλλα κίνητρα και νέα ευαισθητοποίηση, για την επίτευξη μιας επανάστασης σε αυτόν τον τομέα. Παρόλα αυτά, υπάρχει ελπίδα ότι η αργή εξέλιξη ξεκίνησε και επιταχύνεται.

Πώς, κατά τη γνώμη σας, θα είναι ο ονομαζόμενος «επόμενος κόσμος», «η επόμενη μέρα»;

Καταρχάς, τι θα κρατήσουμε εμείς οι πολίτες, τι θα κρατήσουν οι δημόσιες αρχές από την εμπειρία του εγκλεισμού; Ένα μέρος μόνο; Όλα θα ξεχαστούν, θα ναρκωθούν ή θα τυποποιηθούν, θα γίνουν φολκλόρ; Το πιθανότερο είναι ότι η ενισχυμένη από τον εγκλεισμό εξάπλωση της χρήσης των ψηφιακών εργαλείων (τηλεργασία, τηλεδιασκέψεις, Skype) και η εντατική χρήση του διαδικτύου, θα συνεχιστούν με τις αρνητικές και τις, ταυτόχρονα, θετικές πτυχές τους, που δεν αφορούν, όμως, αυτή τη συνέντευξη.

Ας έρθουμε στην ουσία. Η έξοδος από τον εγκλεισμό θα αποτελέσει την αρχή της εξόδου από τη μεγάλη κρίση ή την επιδείνωσή της; Θα είναι άνθηση ή κατάθλιψη; Τεράστια οικονομική κρίση; Παγκόσμια επισιτιστική κρίση; Συνέχιση της παγκοσμιοποίησης ή αυταρχική ύφεση;

Ποιο θα είναι το μέλλον της παγκοσμιοποίησης; Ο κλονισμένος νεοφιλελευθερισμός θα ξαναπάρει τον έλεγχο; Τα μεγάλα έθνη θα αντιταχθούν περισσότερο σε σχέση το παρελθόν; Οι ελαφρώς μετριασμένες -από την κρίση- ένοπλες συγκρούσεις θα εντατικοποιηθούν; Θα υπάρξει μια σωτήρια διεθνής ώθηση για συνεργασία; Θα υπάρξει πολιτική, οικονομική, κοινωνική πρόοδος, όπως συνέβη λίγο μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;

Θα παραταθεί και θα ενταθεί η αλληλεγγύη που δημιουργήθηκε κατά τον εγκλεισμό, όχι μόνο για τους/τις γιατρούς και τους/τις νοσοκόμους/-ες, αλλά και για τους υπεύθυνους καθαριότητας, αποθηκάριους, διανομείς, ταμίες, χωρίς τους οποίους δεν θα μπορούσαμε να έχουμε επιβιώσει, ενώ μπορέσαμε να ζήσουμε χωρίς το «Γαλλικό Κίνημα των Επιχειρήσεων» («Medef») και το χρηματιστηριακό δείκτη του χρηματιστηρίου του Παρισιού «CAC 40»; Θα ενισχυθούν οι αναρίθμητες και διεσπαρμένες προ επιδημίας πρακτικές αλληλεγγύης;

Οι απεγκλεισμένοι, οι απεγκλωβισμένοι, θα επιστρέψουν στο χρονομετρημένο, εντατικό, εγωιστικό, καταναλωτικό κύκλο; Ή μήπως θα υπάρξει μια νέα άνθηση στη φιλική και τρυφερή, στοργική, ζωή προς έναν πολιτισμό, όπου η ποίηση της ζωής ξεδιπλώνεται, όπου το «εγώ» ανθίζει στους κόλπους του «εμείς»;
Δεν μπορούμε να ξέρουμε εάν, μετά τον εγκλεισμό, οι καινοτόμες συμπεριφορές και ιδέες ανθίσουν, εάν φέρουν, ακόμη και την επανάσταση στην πολιτική και την οικονομία ή εάν η διαταραγμένη τάξη πραγμάτων αποκατασταθεί.

Μπορούμε να φοβόμαστε έντονα τη γενικευμένη οπισθοδρόμηση που ήδη υπήρχε κατά τη διάρκεια των είκοσι πρώτων χρόνων αυτού του αιώνα (γενική κρίση δημοκρατίας, θρίαμβος της διαφθοράς και δημαγωγία, νεο-αυταρχικά καθεστώτα, εθνικιστικές, ξενοφοβικές, ρατσιστικές πιέσεις).

Όλες αυτές οι παλινδρομήσεις (και, στην καλύτερη περίπτωση, στασιμότητες) είναι πιθανές, όσο δεν εμφανίζεται ο καθοδηγούμενος -από έναν αναγεννημένο ανθρωπισμό- νέος πολιτικο-οικολογικο-οικονομικο-κοινωνικός δρόμος. Αυτός θα πολλαπλασίαζε τις πραγματικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες δεν είναι περικοπές στον προϋπολογισμό, αλλά μεταρρυθμίσεις του πολιτισμού, της κοινωνίας, που συνδέονται με τις μεταρρυθμίσεις της ζωής.